Uvod u numerički kanon

Thomas Wright

Rezime

U ovom tekstu izložena je ideja da su drevne civilizacije broj shvatale ne samo kvantitativno, već kao kosmički princip koji izražava strukturu univerzuma i povezuje božanski razum, prirodu i ljudsko društvo. Taj „numerički kanon“ bio je sveti standard proporcije i harmonije, na kojem su počivale nauka, umetnost, muzika, politika i religija, a Platon ga je smatrao temeljem dugotrajne stabilnosti starih kultura. Platonova filozofija i vizija idealne države oslanjaju se na isti skup brojeva i harmonijskih odnosa koji su, po predanju, poticali iz Egipta i još starijih tradicija. Kanon je vremenom zaboravljen usled društvenih i religijskih promena, ali tekst sugeriše da njegovo ponovno razumevanje može ponuditi alternativu savremenoj filozofiji i doprineti obnovi kulturne i društvene ravnoteže. 

+++++

Drevna nauka bila je zasnovana, kao i današnja, na broju, ali dok se danas broj koristi u kvantitativnom smislu za svetovne svrhe, stari narodi su brojeve smatrali simbolima vasione, pronalazeći paralele između unutrašnje strukture broja i svih oblika i kretanja. Njihovo viđenje sveta bilo je sasvim drugačije od onoga koje danas preovlađuje. Oni su živeli u oživljenom kosmosu, tvorevini božanskog porekla, oblikovanoj prema razumu i stoga u određenoj meri shvatljivoj ljudskom razumu. Posebno poštovanje koje je u antičkom svetu pridavano matematičkim proučavanjima proisticalo je iz shvatanja da je broj središnji pojam u progresiji od božanskog razuma ka njegovom nesavršenom odrazu u čovečanstvu. U nekom veoma ranom istorijskom razdoblju, određene grupe brojeva bile su objedinjene i kodifikovane. Tako je nastao numerički standard, ili kanon proporcije, koji je sadržan u temelju praktično svih drevnih kultura i svuda se pripisivao nekoj vrsti čudesnog otkrivenja. Smatran je jezgrom i pokretačkim principom broja uopšte, sažetkom svih tipova progresija i odnosa koji se javljaju u području broja, i time vernim likom numerički stvorenog kosmosa.

U poznatim drevnim civilizacijama, kanon broja bio je poštovan kao izvor svakog znanja i vodič ispravnog ponašanja. Njegov uticaj protezao se od umetnosti i muzike do državnih poslova. Svaka grana nauke izražavala je svoje teorije i opažanja pomoću iste male grupe brojeva. Jedan jedinstveni numerički kod oblikovao je celokupnu drevnu matematiku, muziku, astronomiju, hronologiju, metrologiju i svaku vrstu zanata. Ostavio je svoj trag na svakom ostatku i svakoj tradiciji starih kultura. U njemu nema ničeg veštačkog, jer se različiti poretci prirodnih pojava zaista usklađuju prema određenim sličnim numeričkim obrascima. Ta činjenica nama omogućava nekakav uvid u standard koji je održavao tkivo drevnih društava tokom izuzetno dugih vremenskih razdoblja.

Platonova tvrdnja u Zakonima da su egipatski sveštenici posedovali kanon zakonitih proporcija i harmonija, pomoću kojeg su njihovi civilizacijski standardi ostali neiskvareni hiljadama godina, duboko je značajna. Otkrivanje i očuvanje istinskih kulturnih standarda bila je jedna od glavnih tema Platonovih spisa. Njegov plan za dobro uređeni grad, opisan u Zakonima, zasnivao se na određenoj numeričkoj formuli, na koju se često poziva, ali koju precizira samo jednim njenim sastavnim delom, brojem 5.040. Iz toga, kao i iz njegovih drugih matematičkih aluzija, može se zaključiti da je sam Platon proučavao zakone harmonije koje je pripisivao Egipćanima. U čistom matematičkom obliku, ti zakoni postali su kamen temeljac njegovih predloženih reformi u obrazovanju i politici. U svim svojim kosmološkim izlaganjima Platon je koristio isti skup brojeva i slične geometrijske dijagrame, primenjujući ih na naizgled različite oblasti kao što su muzika i poredak planeta, čime je ilustrovao svoje uverenje da je broj „prirodna veza“ koja drži na okupu čitav svemir.

Platonova simbolička aritmetika nije bila savremeno otkriće, već nasledstvo iz daleke prošlosti. Osnovni plan njegovog zamišljenog Grada sastoji se od istih kombinovanih oblika i brojeva kao i plan Stounhendža. Njihove zajedničke merne jedinice poticale su iz istog arhetipa, a to je numerički lik kosmosa. Drevni numerički standardi nisu čisto fizički. Iako se zaista odražavaju u stvarnim dimenzijama Zemlje i Sunčevog sistema, po svojoj suštini ti standardi su strogo numerički. A brojevi koji izražavaju drevne jedinice dužine isti su oni koji označavaju lestvice tradicionalne muzike. Oblici muzike i mere poznati Platonu bili su definisani i kodifikovani hiljadama godina pre njegovog vremena. Njihov zajednički izvor bio je kanon broja, koji je Platon primio od određenih učitelja, ili ga je delimično rekonstruisao. Možemo reči da je Platon težio da obnovi uticaj kanona i ponovo ga učini delotvornim instrumentom univerzalne harmonije i stabilnosti.

Verovatno su preko misterijskih škola, tadašnjih ustanova učenja i mističkog istraživanja u klasičnim i ranim hrišćanskim vremenima, ezoterijsku tradiciju na koju se Platon oslanjao, nasledili i osnivači hrišćanstva. Novi Jerusalim Svetog Jovana, vizionarski oblik Platonovog idealnog Grada i numerički sa njim istovetan, bio je znak novog neba i nove zemlje koje je prorok predvideo kao ishod obnove kroz hrišćanstvo i ponovnog uspostavljanja istinskog kosmičkog standarda. Rane hrišćanske tradicije naročito su korisne jer ukazuju na relativna značenja i važnost pripisivane onim brojevima koji se javljaju u ranijem svetom kontekstu. Viđenja vazdušnog Novog Jerusalima, kakav opisuje sveti Jovan Bogoslov u Apokalipsi na početku hrišćanske ere, beležena su i u mnogim kasnijim razdobljima, često u trenucima milenarističkog uzbuđenja. Česta tumačenja takvih viđenja polaze od toga da ona nagoveštavaju dolazak nove epohe koja će na zemlji obnoviti harmonični poredak neba. 

U simbolizmu svih religija, geometrijska konstrukcija koja predstavlja nebeski grad ili mapu raja zauzima središnje mesto. U svetoj umetnosti pojavljuje se kao mandale, tj oblici sačinjeni od koncentričnih rasporeda krugova, kvadrata i mnogouglova koji u suštini prikazuju kosmos. Srodne slike uključuju lavirint, rajski vrt, ograđeni prostor ili hramski kompleks, svetsko drvo, začarani zamak na steni, svetu planinu, kamen, bunar ili izvor, i sve druge simbole univerzalne ose, koja ostaje nepokretna i stalna usred neprestano promenljivog sveta pojava. Dejstvo ovih simbola jeste da vrše uređen uticaj na društvo i na pojedinačni um. Povezanost između slike idealnog grada i stanja kolektivnog i individualnog ludila navela je psihologe i istoričare da uglavnom ističu njenu funkciju kao kompenzatorne fantazije, koja se javlja kod potlačenih, fanatičnih ili duševno slabih ljudi u vremenima krize. Ipak, njena stvarnost kao arhetipa, očigledna je iz njenog spontanog pojavljivanja u različitim epohama, a njen potencijal nikako nije iscrpljen samo delovanjem na patološko. Drevni filozofi poštovali su ustaljenu sliku nebeskog grada i na njoj zasnivali sva svoja proučavanja, smatrajući je istinskim, objavljenim likom Božjeg stvaranja i samim tim propisanim standardom za sva ljudska dela. 

U terminima svetih jedinica mere, dimenzije svetog Grada su ispoljavale određene brojeve, koji su bili istaknuti i u drevnoj astronomiji, merenju vremena i svim ostalim numeričkim naukama. Ti isti brojevi pokazali su se i kao izrazi harmoničnih intervala u muzičkoj lestvici. Dugo pre nego što je Pitagora izveo svoje čuvene oglede sa dužinama žica i cevi, odnos između broja i zvuka bio je uočen, a drevni vladari su propisivali određene zakonite lestvice koje su morale biti poštovane u svim muzičkim kompozicijama. Razlog za to bio je u tome što su muziku prepoznavali kao najuticajniju od svih umetnosti, koja neposredno deluje na psihu i stoga može postati uzrok poremećaja, ali iisceljenja.

Kanon broja, koji je kodifikovao dimenzije sveta, svete mere i odnose geometrije i muzike, čuvan je u hramovima, koji su bili središta drevne vlasti i obrazovanja. Tamo su ga proučavali svi oni koji su težili da se bave svešteničkom službom, politikom ili bilo kojom umetnošću koja utiče na oblike društva. Na taj način, kako kaže Platon, civilizacije upravljane kanonom ostajale su stabilne i neiskvarene tokom hiljada godina. U njegovo vreme, u četvrtom veku pre n. e., jedino su Egipćani još uvek održavali svoj državni kanon. Do Platonovog doba, sama ideja muzičkog kanona bila je zaboravljena svuda osim u egipatskim akademijama, ali je on sam očigledno proučavao to znanje, jer numerički kod koji stoji iza njega leži u korenu svih njegovih matematičkih alegorija i pruža naučnu osnovu njegove filozofije. 

Da je Platon ikada uspeo u svojoj ambiciji da upravlja državom ili da postane savetnik nekog prosvećenog vladara, nesumnjivo bi obnovio kanonski sistem. Ali duh epohe bio je protiv njega. Slabljenje teokratske vlasti u antičkom svetu i uspon demokratije uklonili su propise i običaje kojima je kanon ranije bio održavan, a njegov konačni pad kasnije je zapečaćen hrišćanskim protivljenjem proučavanju paganske nauke. Posledice njegovog opadajućeg uticaja bile su odavno vidljive kroz paralelni pad društvene stabilnosti i kontinuiteta vlasti. Drevni egipatski zapisi govore o prvobitnim dinastijama bogova koje su vladale 10.000 godina, zatim o patrijarhalnim vladavinama u trajanju od 900 do 150 godina, i naposletku o vladarima sa današnjim životnim vekovima. U novije vreme taj proces se ubrzao do te mere da savremene vlade, suočene sa stalnim promenama i neizvesnošću, opstaju iz dana u dan pukim improvizacijama.

U sadašnjem vremenu, kada se demokratija sve više razređuje brigama za njenu budućnost, prirodno je zapitati se o prirodi onog kanona proporcije kojem je Platon pripisivao dugovečnost drevnih civilizacija. Nazivajući ga božanskim delom, Platon implicira da to nije bio puki proizvod ljudskog mišljenja, već istinski odraz kosmosa, otkriven ili objavljen iz prirode u dalekoj prošlosti i delotvoran u svim epohama kao trajni referentni standard. O takvom sredstvu danas se jedva i sanja, jer su načini mišljenja i filozofija povezani s njegovom upotrebom sasvim strani onima koji danas preovlađuju. Međutim, razorne posledice savremene filozofije sada su isuviše očigledne, i moguće je da će opet nastupiti vreme povoljno za obnovu tradicionalnog načina mišljenja koji razmatra stalne elemente ljudske prirode u odnosu na njeno prirodno okruženje. Teško je odoleti privlačnosti pogleda na svet koji ne zahteva čin vere za svoje prihvatanje, već se razvija iz proučavanja univerzalnih zakona kodiranih u broju.