Etiopska religija

Makeda kao Etiopija

Etiopska teologija i eshatologija

U svetu hrišćanstva, koje se grana na mnoštvo tradicija i tumačenja, etiopska teologija predstavlja jedinstvenu celinu. Ona je oblikovana u specifičnom geološkom sloju istorije, kulture i duhovnosti. Dok mnoge hrišćanske tradicije dele temeljna učenja o Hristovom drugom dolasku, sudu i carstvu Božijem, etiopska eshatologija nosi pečat svoje izolacije, jevrejskih korena i afričkog konteksta, stvarajući teološki univerzum različit od vizija Zapada i Istoka. U samom srcu etiopske eshatologije leži izrazito inkarnacijsko i carsko shvatanje istorije. Za razliku od zapadne tendencije ka dualizmu koji razdvaja duhovno od materijalnog, etiopska tradicija vidí istoriju kao prostor u kome se nebesko i zemaljsko prepliću. Ova perspektiva proizilazi iz drevnog verovanja da je Etiopija Novi Sion, carstvo posvećeno Bogu, čiji je vladar direktno povezan sa Solomonovom lozom. Dok rimska i vizantijska tradicija razvijaju eshatologiju usmerenu ka transcendenciji, a protestantska reformacija naglašava individualni sud i milost, etiopska teologija veruje u božansko posredovanje kroz institucije i mesta. Sveti grad Aksum, Kovčeg zaveta, koji se navodno čuva u crkvi Svete Marije Sionske, nije samo relikvija već eshatološki simbol, znak da je Božje carstvo već delimično prisutno na etiopskom tlu.

Liturgijska imaginacija predstavlja drugu bitnu razliku. Dok se zapadna eshatologija često oslanja na apokaliptične slike uništenja i radikalnog prekida, etiopska perspektiva je ciklična i liturgijski utemeljena. Vremenski ciklusi, praznici poput Meskel (pronalaženja Časnog krsta) i Timkat (krštenja Hristovog), ponavljaju i aktualizuju događaje spasenja. Ova liturgijska eshatologija naglašava večnu sadašnjost carstva Božijeg kroz obrede. Za razliku od avgustinskog razlikovanja između grada zemaljskog i grada Božijeg, etiopska tradicija vidí svoju crkvenu zajednicu kao već preobraženu zajednicu svetih, čija liturgija anticipira nebesko bogosluženje iz Apokalipse.

Jedan od najkarakterističnijih aspekata je i naglašena mariologija u eshatološkom kontekstu. Dok marijanska učenja na Zapadu često ističu ulogu Bogorodice kao posrednice, u Etiopiji je ona središnja figura u viziji spasenja. U bogatoj ikonografiji, ona je često prikazana kao Nova Eva koja drži carsku moć, a u tekstovima poput Čuda Marijinih ona se pojavljuje kao zaštitnica Etiopije u poslednjim vremenima. Ovo žensko božansko posredništvo, retko toliko isticano u eshatologijama drugih tradicija, daje etiopskoj viziji jedinstven odnos između božanske majčinske brige i eshatološkog ishoda. 

Tumačenje Apokalise otkriva dodatne specifičnosti. Dok zapadno hrišćanstvo prilično alegorizuje ovu knjigu ili je primenjuje na savremene političke događaje, etiopska egzegeza često poistovećuje simbolične likove sa sopstvenom istorijom. Zver iz Apokalipse može se tumačiti kroz prizmu istorijskih pretnji Etiopiji, od islamskih sultanata do kolonijalnih sila. Ova internalizacija stvara eshatologiju otpora i opstanka.

Konačno, etiopska teologija održava jedinstven odnos prema smrti i zagrobnom životu. Za razliku od jasnih šema raja, čistilišta i pakla u rimokatoličkoj tradiciji, ili protestantskog naglaska na neposrednom sudu, etiopska tradicija ima složen sistem molitava za umrle, pominjanja i verovanja u postepeni preobražaj duše. Eshaton nije samo budući događaj već kontinuirani proces u kome živí i mrtvi ostaju u zajedništvu kroz molitvu i sećanje. 

Na kraju, etiopska eshatologija nas podseća da je hrišćanstvo uvek bilo pluralna tradicija, oblikovana različitim iskustvima naroda. Dok vizije Drugog dolaska u ruskom pravoslavlju nose pečat sabornosti, a u kalvinizmu suzdržanu striktnost Božje suverenosti, etiopska teologija nudi eshatologiju koja je istovremeno carska, liturgijska i inkarnaciona. Ona ne beži od sveta, već ga posvećuje; ne čeka pasivno kraj, već ga aktívno predosėća kroz cikluse svetkovina. U njenom središtu nije strah od suda, već čežnja za potpunim ostvarenjem carstva koje je se već nazire u drevnim crkvama, monaškim praksama i nepokolebljivom verovanju da je Etiopija, sa svojom jedinstvenom teologijom, posebno mesto u Božjem planu spasenja.

Solomonska loza i eshatološko carstvo

Priča o solomonskoj lozi nije samo etiopski nacionalni mit, već je teološka kosmologija, politička teodiceja i eshatološka mapa upletena u jednu složenu tapiseriju. Ova veza, koja seže od drevnog Jerusalima do svetog grada Aksuma, oblikovala je etiopski identitet kroz milenijume i ostavila dubok pečat na njenu teološku imaginaciju. Prema Kebri Negast (Slava kraljeva), etiopskom nacionalnom epu sastavljenom u XIV veku, kralj Solomon primio je kraljicu od Sabe (u etiopskoj tradiciji, kraljicu Makedu) u Jerusalimu. U međuvremenu, između njih se razvila privlačnost. Njihov sin, Menelik I, rođen po povratku u Etiopiju, kasnije je posetio svog oca u Jerusalimu. Pri povratku u Etiopiju, Menelik je, po anđeoskoj naredbi ili zamešeteljstvu, sa sobom doneo Zavetni Kovčeg, temeljni sakralni predmet starozavetnog Izraela. Dakle, ovo svojevrsno premeštanje Siona iz Jerusalima u Aksum čini centralni događaj u oblikovanju etiopske religijske svesti. Etiopija je tako postala novi, istinski dom Božjeg saveza, a njeni vladari, potomci Solomonove krvi, legitimisani božanskim poreklom.

Ova priča nije bila samo srednjovekovna konstrukcija. Dinastija Aksumitske kraljevine (oko 100-940 n.e.) videla je sebe kao novi Izrael, a sa usponom Zagve dinastije, a posebno Solomonske dinastije (1270-1974) pod Jekuno Amlakom, Kebri Negast je postala državna ideologija. Svaki od otprilike 225 careva Etiopije (Negusa Nagast), u neprekinutom nizu, bio je, prema verovanju, Solomonov potomak. Ovaj božanski mandat dalje je ojačan primanjem hrišćanstva. Etiopija nije bila samo političko nasleđe Solomonovo, već i duhovno. To na neki način Etiopiju određuje kao eshatološki prostor.

Značaj ovog mita za eshatologiju je dubok. U hrišćanskoj apokaliptici, drugi Hristov dolazak često se povezuje sa obnovom Siona ili Jerusalima. Ako je Zavetni Kovčeg, kao predmet Božjeg prisustva (Šekina), već bio premešten u Etiopiju, onda je to mesto već postalo sveto tlo, potencijalno centar budućih eshatoloških događaja. Međutim, etiopska teološka tradicija pokazuje suptilniji pristup. Etiopska pravoslavna crkva Tevahedo nikada nije formalno proglašavala da će se Drugi dolazak u nekakvom fizičkom smislu dogoditi u Etiopiji na ekskluzivan način. Umerenije tumačenje, koje dominira crkvenim učenjem, vidí Etiopiju kao duhovni Sion, mesto gde je Božji savez posebno čuvan, ali ne nužno i kao geografski centar poslednjeg suda. Liturgijske pesme i homilije slave Etiopiju kao novi Izrael, ali krajnji cilj ostaje univerzalno carstvo Božije koje prevazilazi nacije.

Ipak, postoje popularne i apokaliptične tradicije koje idu dalje. U delima kao što su Te'ezaze Sanbat (Naredbe za subotu) i u usmenoj apokaliptici, postoji snažna struja koja povezuje solomonsku lozu sa dolaskom Mesije. Prema nekim tumačenjima, poslednji car iz solomonske loze će predati vlast Hristu kada se On vrati. U ovom narativu, Etiopija ne mora biti fizičko mesto dolaska, već poslednje carstvo koje će prethoditi krajnjem carstvu. Ipak, ima tu jedna zanimljivost, pa kako sam čuo negde geografija sama kreira eshatološke slike. Planina Zukuala, jezero Tana (izvor Plavog Nila) i sveti grad Lalibela (sa svojim crkvama isklesanim u kamenu koje simbolizuju Novi Jerusalim), jesu mesta hodočašća. U ovom sakralnom pejzažu, Drugi dolazak može se doživeti liturgijski i mistično svakodnevno, a ne samo kao budući događaj. Čuvanje Zavetnog Kovčega u Aksumu nije, prema ovom shvatanju, poziv da se Hrist fizički pojavi tu, već je trajno prisustvo koje anticipira Njegovo konačno otkrivenje bilo gde. Etiopska teologijarelativizuje geografiju kroz teologiju premeštenog Kovčega, pa stoga svetost nije fiksna na jednom mestu, već se može preneti Božjom voljom. Dakle, tvrdnja da će se Drugi dolazak dogoditi u Etiopiji je više nekakva narodna apokaliptička želja nego zvanična doktrina. Ona proizilazi iz dubljeg, teološki bogatijeg uverenja da Etiopija ima jedinstvenu ulogu u božanskoj ekonomiji spasenja. Kao čuvar drevnog saveza, njen narod je carstvo sveštenika i sveti narod, pozvan da svedoči o večnosti do kraja vremena.

Legenda o Solomonu i sabejskoj kraljici, daleko od toga da bude samo politička propaganda, otkriva duboku etiopsku teološku intuiciju po kojoj istorija nije slučajna, već je doe Božijeg proviđenja; krv i zavet su isprepleteni; carstvo ljudsko može biti senka carstva Božijeg. Etiopske dinastije solomonske krvi bile su, u očima vernika, božanski instrumenti, ne savršeni, ali legitimni, čija je uloga da pripreme put za nešto veće. Otud, neki koji se pitaju hoće li se Drugi dolazak dogoditi u Etiopiji, trebalo bi da uzmu u obzir odgovor da će se to dogoditi univerzalno i u transcendenciji, ali Etiopija je već svedok prisutstva koje taj dolazak anticipira. Kovčeg u Aksumu je u tom smislu znak teofanije i potvrđuje da je svetost već nastanjena u istoriji, čekajući svoje konačno otkrivenje.

U krajnjoj liniji, solomonska loza podseća da je eshatologija više o identitetu i vremenu nego o samom prostoru kao lokaciji pojave Boga na Zemlji. Etiopija, kao carstvo koje ne pada, živi u tom eshatološkom vremenu, tj vremenu između prisutnosti Kovčega i potpunog dolaska Carstva. Njen krajnji značaj možda nije u tome da bude pozornica za finalnu scenu, već da, kroz svoju solomonsku i sionsku svest, kontinuirano ukazuje na ono što svi hrišćani čekaju: novi nebo i novu zemlju, gde sveti grad silazi s neba od Boga, možda ne geografski, već tipološki.

etiopski car Menelik II

Stara Etiopija: Aksum i prehrišćanska religija

Da bismo razumeli transformativni uticaj legende o Kovčegu i solomonskom poreklu, moramo prvo kročiti u tminu vremena pre njihovog dolaska, odnosno u svet Aksumitskog carstva i još ranijih civilizacija roga Afrike. Etiopska verovanja nisu bila tabula rasa koja je čekala judeo-hrišćanski zapis, već složen, autohtoni religijski sistem koji je oblikovao način na koji su nove doktrine bile asimilovane i transformisane. Pre nastanka Aksumitskog carstva (oko I veka n.e.), na teritoriji današnje severne Etiopije i Eritreje cvetala je kraljevina Dʿmt (između VIII i V veka p.n.e.). Arheologija i natpisi otkrivaju religijski sintezu: autohtona afrička božanstva mešala su se sa južnoarapskim (sabejskim) kultovima donetim preko Crvenog mora. Glavni bog bio je Atar kao božanstvo Venere, planina i rata, čije se ime javlja i u južnim delovima Arabije. Pored njega, štovani su Sin (mesečevo božanstvo) i Almakah (glavno sabejsko božanstvo, povezano sa Mesecom i prirodom). Autohtoni bogovi, čija imena nisu uvek sačuvana, verovatno su bili povezani sa prirodnim pojavama, plodnošću zemlje i predačkim kultom. Oltari i kamene stele svedoče o ritualima koji su uključivali žrtvovanja i libacije. Nema dokaza o monoteizmu sličnom judaizmu u ovom periodu već se tu radi o tipičnom semitskom politeizmu sa akcentom na astralna božanstva.

Sa usponom Aksumitskog carstva (I–VIII vek), religijski pejzaž postaje još složeniji. Aksum je bio uticajna i moćna sila, trgujući sa Rimom, Indijom i Persijom. Njegova religija pre krštenja (IV vek) bila je politeistička državna religija. Panteon te religije je uključivao Mahrema (zaštitničko božanstvo carstva), Behera (možda božanstvo mora), Medera (boginja zemlje) i ponovo Atara. Na novčićima se pojavljuju simboli sunca i polumeseca, ukazujući na astralni kult. Aksumski vladar bio je posrednik između bogova i ljudi. Velike stele (uglavnom nadgrobni spomenici), možda su imale i funkciju ose sveta, povezujući zemaljsko i nebesko. 

Međutim, ima indicija da su jevrejske zajednice živele u Aksumu, ili njegovoj okolini, pre dolaska hrišćanstva. Neki istoričari (kao Stiven Kaplan) veruju da su Jevreji možda stigli kao trgovci ili izbeglice posle razaranja Drugog hrama (70. n.e.). Tradicija etiopskih Jevreja tvrdi za sebe da su oni potomci levitskih migranata koji su došli sa Menelikom I, ili grupe koja je pobegla iz Judeje za vreme proroka Jeremije. Nema arheoloških dokaza koji bi potvrdili masovni dolazak sa Menelikom, ali jezgro jevrejske zajednice je verovatno dugo postojalo u Etiopiji i uticalo na kulturu. Povodom toga ima nagoveštaja o organizovanoj državnoj religiji zasnovanoj na judaizmu. Međutim, mnogi obrasci i prakse koje će kasnije postati deo etiopskog hrišćanstva (i etiopskih Jevreja) imaju prethrišćansko poreklo i mogu biti rezultat jevrejskog uticaja ili paralelnog razvoja. U tom smislu kod Etiopljana, kao i kod Jevreja, postoje pravila o menstrualnoj nečistoći i izbegavanju svinjetine, mada toga ima i u nekim tradicionalnim afričkim praksama. Teško je odrediti tačan izvor tih običaja. Kod Etiopljana, kao i kod Jevreja, poštovanje subote je jedan od centralnijih uticaja te obično služi kao najjači indikator jevrejskog uticaja. Moguće je da je lokalna jevrejska zajednica uticala na širu populaciju ili da je ova praksa preuzeta kasnije, preko hrišćanstva koje je zadržalo jake jevrejske elemente. Etiopljani takođe praktikuju obrezivanje, ali to je znatno širi i stariji običaj. Dakle, povodom ovih nedoumica, najrazumniji zaključak je da je Aksum bio religijski hibrid, odnosno politeistička država sa snažnim jevrejskim prisustvom koje je uticalo na određene običaje dela stanovništva. Nije postojao nekakav državni judaizam u tom smislu, ali je postojala judaizatorska kultura spremna da prihvati monoteističke ideje.

Legenda o Meneliku I koji donosi Zavetni Kovčeg iz Jerusalima u Aksum predstavlja, ne istorijski događaj, već teološku i političku revoluciju u narativnom obliku. U pitanju je moguće retroaktivno preinačavanje prošlosti. Legenda tvrdi da su Etiopljani uvek bili narod saveza, čuvari pravog Boga, samo što su to zaboravili. Drevni hramovi postaju, u narodnoj tradiciji, palate kraljice od Sabe, ili čak ranohrišćanske crkve. Time se nekako briše ili preinačuje složena istorija etiopskog politeizma i zamenjuje se linijom direktne božanske izabranosti. U tom smislu hrišćanstvo se poima kao svojevrsni povratak, a ne kao nova vera, jer onda kada je hrišćanstvo zvanično usvojeno u IV veku, ono nije doživljeno kao potpuno strana vera. Zahvaljujući već postojećem jevrejskom uticaju i kasnijem mitu o Kovčegu, hrišćanstvo je bilo povratak u porodično verovanje, ispunjenje već postojećeg saveza sa Bogom Izraela. Etiopska crkva je zato mogla da zadrži određene starozavetne prakse (subota, obrede čistoće, arhitekturu sličnu hramu) nesvojstvene drugim hrišćanskim tradicijama.

Ironično, isti mit koji je etiopskim hrišćanima dao božansko poreklo, marginalizovao je stvarnu jevrejsku zajednicu u toj zemlji. Kako su se vladar i Crkva identifikovali kao novi, pravi Izrael, potomci Jevreja postali su neprikladna anomalija u sopstvenoj zemlji. Njihovo opstajanje tumačeno je kao tvrdoglavost, a njihova praksa kao parodija istine koju poseduje Crkva. Mit o Kovčegu, dakle, pomogao je u konstrukciji hrišćanske etiopske države koja je istovremeno slavila jevrejske korene a potiskivala jevrejske savremenike. Možda ta činjenica nekako ogoljava suštinu opšte netrpeljivosti prema Jevrejima koji uvek i svugde tvrdoglavo odbijaju da ne budu ono što jesu.

Religijska praksa u Etiopiji, pre mita o Kovčegu, bila je dinamična mešavina autohtonog afričkog politeizma, južnoarapskih kultova i jevrejskog uticaja. Legenda o Meneliku i Kovčegu nije uništila tu prošlost, već je reinterpretirala. Ona je omogućila da se hrišćanstvo prihvati ne kao radikalni prekid, već kao vrhunac i obnova drevnog identiteta. To je značajna razlika u odnosu na druge pokrštene zemlje i narode. Možda grešim, ali etiopska crkva nije postala judaizujuća zbog ovog mita, već je mit nastao kako bi objasnio i posvetio već postojeće judaizujuće tendencije u njenoj praksi. Na taj način, etiopska religija nikada nije doživela potpuni lom, već je kontinuirano tkala nove niti božanske izabranosti u već bogatu tkaninu svog verskog iskustva, stvarajući jedinstvenu hrišćansku teologiju u kojoj se Sion ne seća, već večno prebiva na afričkim visoravnima.

Etiopska hristologija

U srcu etiopske teološke imaginacije ne leži složen spekulativni sistem, već jedna moćna i konkretna reč: Tevahedo (ተዋሕዶ), a što se prevodi kao ujedinjenje, ili učinjeno jednim. Ova reč nije samo ime Crkve, već sveobuhvatni ključ za razumevanje njenog shvatanja Hrista, spasenja, i samog kosmosa. Etiopska hristologija, u osnovi, je miafizitska. Etiopska tradicija, na koju su dosta uticali sirijski i koptski monasi, prihvatila je formulaciju Svetog Kirila Aleksandrijskog, koja glasi: jedna priroda (mia physis) utelovljenog Logosa Božijeg. Ali ovde etiopska duhovnost dodaje svoje posebno obeležje. Etiopski teolozi nisu bili toliko zaokupljeni definicijama, koliko iskustvom i rezultatom utelovljenja. Za njih, Tevahedo označava apsolutno, neuporedivo jedinstvo božanskog i ljudskog u Hristu toliko potpuno, da se može govoriti o jednoj prirodi, ne kao o mešavini, već kao o novoj, jedinstvenoj stvarnosti spasenja. Ljudsko u Hristu nije bilo ništa manje od potpunog čovečanstva, ali je bilo tako organski i transformišuće sjedinjeno sa božanskim, da je postala nova stvarnost.

Ova teologija je duboko sakramentalna i liturgijska. Pričešće je učestvovanje u ovom ujedinjenom telu Hristovom. Ikone ne prikazuju samo lice Hristovo, već upravo Tevahedo, vizuelno prisustvo utelovljenog Boga. Čak i kraljevska titula – Negusa Nagast (Car careva), pripisana vladaru, odslikava ovu hristološku stvarnost: car je zemaljski odraz nebeskog Jedinstva. Tevahedo je, dakle, i kosmološko načelo. Ako se božansko i ljudsko mogu tako sjediniti u jednoj osobi, onda cela stvarnost može biti prožeta i preobražena božanskim. Bog je toliko ujedinjen sa svojom tvorevinom, da prožima i zakon, materiju i vreme. 

Etiopska angelologija

Dok je Tevahedo osnova, etiopska teologija gradi svoju svakodnevnu pobožnost na jednako snažnom stubu, tj na detaljnoj, živoj i neophodnoj angelologiji. Za etiopskog hrišćanina, svet nije podeljen na prirodno i natprirodno, već je nekako gust, naseljen, prožet prisustvima. Nebeska hijerarhija nije apstraktna spekulacija, nego društvo, administracija i vojna sila neposredno uključena u sudbinu svakog pojedinca i nacije. Ovaj sistem temelji se na dve knjige koje su izgubljene za većinu hrišćanstva, ali su kanonske u Etiopiji: Knjiga Enohova i Knjiga Jubileja. One pružaju imenik, mapu i protokol nebesa. Anđeli nisu bezlični glasnici već imaju jasne uloge, imena, čak i mane. Postoji hijerarhija: Arhanđeli (Mihael, Gabriel, Rafael, Uriel, Fanuel itd.), zatim anđeli čuvari (dak’e) za svaku osobu, mesto, crkvu i državu, čija je dužnost da se mole, štite i izveštavaju. Ali postoje pobuna i pad. Enohova knjiga detaljno opisuje kako su čuvari pali zaljubljujući se u ćerke ljudske, podučavajući ih zabranjenim veštinama i sa njima rađajući divove (Nefilim). Ova drama nije mit, već teodiceja koja objašnjava poreklo zla, bolesnih duhova i čak geografskih karakteristika.

Etiopska angelologija nije akademska. Ona je u ličnoj pobožnosti. Anđeo čuvar se zaziva u molitvama (npr. u Mats’hafa Kidan / Knjizi Saveza). Angelologija je u liturgiji: zamke zlih duhova se proteruju kroz psalme, dim tamjana i zvuke sistruma. Ona je u nacionalnom identitetu: Arhanđeo Mihael je zaštitnik Etiopije i dinastije, a praznici u njegovu čast su veliki. Crkvene zidove prekrivaju živopisni prikazi anđeoskih vojski, često u lokalnoj odeći, noseći mačeve i štitove u borbi protiv demona. 

Konačno, ova angelologija je moralna i eshatološka. Anđeli su Božiji suci i izvršioci. Oni beleže grehe i dobra dela u nebeskim knjigama (po uzoru na Enoha). U poslednjim vremenima, oni će voditi Božiju vojsku i vršiti sud. Stoga, odnos sa anđelima nije puka folklorna radoznalost već deo odgovornog življenja u svetu gde su nevidljive borbe neprekidne, a svaki čovek je u centru kosmičke pozornice, između zaštite nebeskih sila i napasti onih koji su pali.

Zajedno, hristologija Tevaheda i angelologija čine srce etiopske duhovnosti. Prva obezbeđuje most između Boga i čoveka kroz jedinstvenog Hrista, a druga popunjava taj most živom, organizovanom zajednicom nebeskih bića koja učestvuju u održavanju sveta. Ovo nije teologija uobičajene spekulacije, već teologija učestvovanja, borbe i preobražaja, gde nebesko nije baš tako daleko.