O sumnji u bogove

Najraniji oblici božanstava bili su predstavljeni u životinjskom obličju. Bili su to bezimeni bogovi. Bogovi sa imenima, kao i bogovi u ljudskom obliku, pojavljuju se kasnije. Ti prvobitni bogovi nisu bili proizvod mašte ili nekakve vere, nego artikulacija nastala na osnovu iskustva koje je bilo neposredno. Dok su bogovi u ljudskoj svesti bili uobličeni na taj način teško da je nekome padalo napamet da negira njihovo postojanje. Međutim, kada su bogovi postali predmeti vere, sveštenstva, kulta, ekonomije, moći i uticaja, podele prihoda, dogme, svete knjige, tada se pojavilo mnoštvo razloga za ozbiljne sumnje i odbacivanja.

Noktulijus - mračni vampirski bog

Noktulijus je mračno htonsko božanstvo noći. O njemu ima veoma malo informacija. Najpre, samo ime Noctulius (lat. noctulus, „noćni“, ali i „slepi miš“) otvara dodatni sloj značenja. Slepi miš je u rimskoj i predromanskoj imaginaciji bio liminalna životinja: ni ptica ni zver, vezan za sumrak, pećine i ruševine, što ga prirodno povezuje sa htonskim i inicijacijskim sferama. Ova etimološka veza sugeriše da Noktulijus ne pripada samo noći kao vremenskom intervalu, već i međusvetu, prostoru prelaza između života i smrti.

Ovaj bog se može pronaći u konvencionalnoj mitologiji, konkretno u verovanjima drevne severne Italije. U oblasti italijanskog grada Breše (Brescia) pronađena je njegova statua u pratnji sove. Sova, koja prati Noktulijusa, dodatno potvrđuje njegovu vezu sa noćnim znanjem i nekromantiјskim uvidom. Iako je u klasičnom helenskom kontekstu sova prvenstveno vezana za Atenu, u italskim i etrurskim verovanjima ona često ima mračniju konotaciju, kao ptica smrti, proročanstva i noćnih bogova. U tom smislu, Noktulijus se može približiti etrurskim božanstvima poput Haruna (Charun) ili Vanta (Vanth), koji takođe posreduju između sveta živih i mrtvih. 

Noktulijus je božanstvo noći i prikazan je kako gasi baklju, što ga karakteriše kao neprijatelja svetlosti. Ipak, motiv gašenja baklje ima jasne paralele u grčko-rimskoj ikonografiji. Sličan gest nalazimo kod Tanatosa, ali i kod određenih prikaza Hekate i Persefone u njenom podzemnom aspektu. Gašenje svetlosti ne mora nužno označavati „neprijateljstvo“ prema svetlu u moralnom smislu, već simboličko ukidanje dnevnog, racionalnog poretka i ulazak u noćno, misteriјsko stanje. U tom kontekstu, Noktulijus se može razumeti kao bog inicijacijskog mraka, a ne isključivo destruktivne tame.

Po nekim teorijama Noktulijus je protumačen kao Niktelion, noćni ili mračni aspekt boga Bakusa, ali ja ne mogu znati u kojoj meri je to mišljenje utemeljeno. Karakteristično za pomenutu statuu Noktuliusa jeste da ga prikazuje obučenog u Atisovu odeždu, odnosno onog boga u mitologiji poznatog kao smrtnika i ljubavnika boginje Zemlje – Kibele. To bi značilo da ako postoji paralela Noktulijusa i Atisa, onda možemo Noktulijusa smatrati čovekom koji je postao bog (uz pomoć boginje Kibele). Atis kao umirući i vaskrsavajući bog, kastrirani mladić koji prelazi iz smrtnog u božansko stanje, predstavlja arhetip inicijacijske smrti i ponovnog rođenja. Ako Noktulijus nosi Atisovu odeždu, to može značiti da on inkorporira isto iskustvo transformacije, ali bez solarne ili vegetacijske obnove; njegova inicijacija je noćna, podzemna i magijska. Time se Noktulijus može postaviti kao „mračni Atis“, figura koja ne donosi prolećni povratak, već trajno prebiva u ciklusu smrti i tajnog znanja. Veza sa Kibelom dodatno učvršćuje njegov htonsko-materijalni karakter. Kibela je boginja planina, divljine i nekontrolisanih prirodnih sila, a njeni sveštenici (gali) praktikuju ekstatične i granične obrede. Ako je Noktulijus povezan sa njenim kultom, moguće je da je njegova uloga bila vezana za noćne obrede, inicijacije i magijske prakse koje su bile izvan zvanične rimske religije, možda čak i smatrane opasnima ili subverzivnima.

U nadležnosti ovog boga spadaju inkantacije, smrtonosna magija i sve vezano za smrt. Noktulius je divlji bog povezan sa snažnim vetrovima. Ujedno on je učitelj skolomantije, magije upravljanja oblacima, vremenskim prilikama, a što je svojstvo vampirskih bogova. Ova napomena o vetrovima i magiji vremena može se povezati sa širim indoevropskim motivom „divljeg boga“ koji gospodari olujama, senkama i nevidljivim silama. Tu se Noktulijus može uporediti sa likovima poput Odina u njegovom noćnom, nekromantiјskom aspektu, ili sa balkanskim i karpatskim demonološkim figurama koje upravljaju oblacima, gradom i olujom. Takva božanstva često stoje na granici između boga, demona i mrtvog maga, što objašnjava i njegovu vezu sa skolomantijom i „smrtonosnom magijom“.

Na kraju, ideja Noktulijusa kao „vampirskog boga“ može se razumeti ne u popularnom, već u arhaičnom smislu: kao božanstva koje crpi snagu iz noći, smrti i dahova živih, odnosno iz samog praga postojanja. On nije samo gospodar smrti, već i čuvar tajnog znanja koje se stiče isključivo kroz suočavanje sa tamom. U tom smislu, Noktulijus se može posmatrati kao zapadnoitalski pandan onim mračnim božanstvima koja stoje iza formalnih panteona. On je bog koji nije namenjen masovnom kultu, već uskom krugu iniciranih.