Negde sam pročitao da je tarot Ji Đing Zapada. Moram priznati da mi se ta misao veoma dopala, bez obzira na relativno skorašnje poreklo tarota, i na to da nema pouzdanog dokaza o njegovom postojanju pre XV veka te da je najverovatnije zauzeo svoju standardnu strukturu spajanjem Mamelučkog špila za igranje, sa italijanskim slikovnim kartama, čije poreklo datira iz srednjovekovnih religijskih didaktičkih i mnemotehničkih predstava, a čiji su uzori antički, ezoterijski i teološki. Dok se Ji Đing bazira na binarnoj opoziciji (jin / jang) i matematičkoj kombinatorici trigrama, tarot se bazira na narativnoj progresiji. Tarot je knjiga koja se meša, što sugeriše da je sudbina (ili kosmos) skup stalno preslaganih arhetipova. To je zapravo prelaz sa istočnjačkog cikličnog vremena na zapadno scensko ili dramsko vreme. Upečatljive predstavnike tih slikovnih karata prepoznajemo u sledećim tarotskim „brendovima“:
Keri Jejl Viskonti (Cary Yale Visconti), tzv Viskonti A iz 1441
Pierpont Morgan (Visconti Sforza) ili Viskonti B iz 1451
Brera Brambilla (Viskonti C) iz 1450
Erkole di Este (Ercole I d’Este) iz 1473
Sola Buska (Sola Busca) iz 1491
Takođe, postoji podatak o postojanju špila koji je opisao Marcijano de Tortono, sekretar milanskih vlastodržaca Viskontijevih, a koji datira između 1414 i 1418. Vredi napomenuti da je ovaj špil bio baziran na grčkim bogovima i herojima, što na neki način potkrepljuje moj stav o tarotu kao o oruđu didaktičkih i mnemotehničkih metoda. To nije bio tarot u smislu velikih arkana koje danas znamo, već pokušaj da se klasična mitologija uveže u igru, što potvrđuje da je struktura bila fluidna pre nego što se staložila.
U „Enciklopediji tarota“ Stuarta Kaplana iz 1978. godine, pominje se tzv Mamelučki špil sa kraja XIV veka, poreklom iz Egipta, koji sadrži 52 karte (nalazi se u Topkapi Saraji muzeju u Istanbulu). Karte su podeljene u četiri grupe: štapovi, šimširi, čaše i kovanice i sastoje se od po deset numeričkih karata i po tri dvorske karte: kralj, potkralj i drugi potkralj. S obzirom da dolaze iz islamskog sveta, dvorske karte nisu naslikane nego imaju napisane titule. Takođe, postoje i stariji fragmenti ovog špila, pa Kaplan procenjuje da su ove karte bile u opticaju u islamskom svetu još od XI veka.
Julij Berkovski u knjizi „Tarot: drevni sistem simbola“, pominje tri osnovna tipa tarota nastala u XV veku: lombardsko-venecijanski sa 78 karata, firentinski „minkjate“ sa 97 karata, koji sadrži i karte sa 12 zodijačkih znakova, 4 elementa i 4 vrline (Vera, Nada, Milosrđe i Razboritost) i bolonjski sa 62 karte. Upravo je iz lombardijsko-venecijanskih tarota kasnije nastao opštepoznati Tarot de Marseille, koji mnogi smatraju uzorom tarota kakvog danas poznajemo. Verujem da su učeni crkveni filozofi, skloni ezoteriji i alhemiji, članovi monaških redova i graditeljskih cehova, posvećenici tajne nauke, mogli biti značajni kontributori simbolizma na osnovu kojih su predstavnici italijanske renesanse ustrojili slikovni sistem kojim je ispričana inicijacijska priča tajne nauke koja obuhvata iz raznih oblasti kao što su alhemija, magija, astrologija, hermetizam i hrišćanska mistika. Teško je to znati, ali svakako da je neki adeptski genije iz redova masonskih graditelja gotskih katedrala mogao biti taj ko je osmislio redosled, načela i važne detalje imaginarijuma kojim je uobličena slikovna inicijacijska priča hermetičke kabale. I ta priča deo je sistema posvećeništva koje sadrži ključeve tumačenja tajne doktrine a koja je potpuno napustila evropsku pozornicu već u XVI veku.
Sklon sam mišljenju da bi izvor smisla velikih arkana tarota trebalo potražiti u didaktičkim i mnemotehničkim metodama Srednjeg veka, podzemnim strujama alhemije i istočnjačke nauke o zvezdama, a što bi nas dovelo do spoznaje da bi se arhitekti tarota mogli naći među monasima i teolozima Crkve na Zapadu, u pomešanoj ulozi sa posvećenicima operativnih masonskih esnafa čija dela još uvek krase gradove Evrope. Nisu mogli zidari, sami po sebi i za svoj račun, velelepna i skupa zdanja, koja je od njih naručivala Crkva, da po vlastitom nahođenju projektuju, oblikuju i ukrašavaju gargojlama i drugim simboličkim figurama paganskog i alhemijskog porekla. Neko je to odobrio ili izričito zahtevao da sve to bude upravo tako urađeno. Pomenuta pomešana uloga crkvenih mislilaca sa arhitektama gotskih zdanja koja krase paganski i alhemijski simboli, znači da su ključne figure koje su osmišljavale i tu zamisao opravdavale pred onima koji to ne razumeju, upravo oni ljudi za kojima tragamo. Teško je iz ove perspektive razlučiti šta je u svemu tome bila čija uloga i ko je tačno u kakve stvari bio upućen, ali jedno je sigurno, sve je to postojalo i funkcionisalo u okviru Crkve i njenih poslova i ciljeva. U tom smislu pomenute podzemne struje okultizma nisu postojale izvan Crkve, jer su samo u njenim okvirima i pod njenim plaštom cirkulisali i delovali obrazovani ljudi. Izvan toga malo je bilo relevantnih posvećenika.
Onda kada su memorijske slike postale deo dokoličarske i kockarske igre i proricanja, mnogi pastiri su zavapili o kartama kao đavoljem delu (iako je bilo i onih koji su smatrali da karte mogu imati ulogu u moralnom odgoju). Dobro je poznato da iskusni kartaroši imaju odlično pamćenje kada je u pitanju cirkulacija karata u igri. Dakle, tarot se može posmatrati kao prenosivi locus (mesto) za memorijsku palatu. U Srednjem veku, slike poput Pape, Cara ili Točka sreće služile su govornicima da zapamte složene moralne propovedi. Čuveni memorijski teatar Đulija Kamilja (XVI vek) je pokušaj da se celokupno ljudsko znanje predstavi kroz slike i simbole u drvenom amfiteatru. Tarot je, u suštini, džepna verzija takvog teatra.
Uvođenje kartaških igara u zapadnu kulturu može se pratiti ne dalje od 1375. u Firenci, kada im je Nikola dela Tucija (Hronike Viterba, 1379) pripisao orijentalno poreklo pod imenom naibe. Dodavanje ove lingvističke spone daje dodatnu naučnu dubinu uvodnim stranicama. To „đavolje delo“ u obliku sistema od 78 karata, potonji okultisti prigrlili su kao jedan od stubova svoje gnoze i uvili ga u velove misterije čiji trag vodi čak do drevnog Egipta! Time su okultne škole Novog veka sebi gradile legitimitet, predstavljajući se kao čuvari tajni egipatskih žreca sa kojima, navodno, imaju neprekinuti inicijacijski kontinuitet posredstvom mističnog rozenkrojcerskog bratstva. Slično su postupili i mnogi predstavnici spekulativne masonerije te raznih neregularnih masonskih i paramasonskih grupacija, po pitanju simbolizma koji su usvojili. Isto tako, ne bi trebalo smetnuti sa uma da su mnogi akteri okultnih škola istovremeno pripadali raznim masonskim i paramasonskim organizacijama (frindž masonerija).
Zasluženo ili ne, tarot je tokom vremena postao prilično mistifikovan, zbog, kako je to naglasio Ronald Deker u knjizi The Esoteric Tarot, čudne kombinacije slika i njihove zbunjujuće hijerarhije. Motivi svake pojedinačne velike arkane bili su poznati i na neki način uvreženi u opšte predstave evropskog Srednjeg veka. Oni su postojali nezavisno i služili su raznim svrhama, iako se njihova ezoterijska priroda ne može prenebregnuti. Deker s pravom kaže da su te slike standardne alegorije i simboli, koje su tvorci tarota koristili za prikrivanje ezoteričnih sistema, ili pak, dodao bih, za njihovo naglašavanje. Deker zaključuje da su za vreme renesanse konvencionalni simboli preuređeni kako bi proizveli nove alegorije. Sa današnje tačke gledišta, čak i te opšte simboličke i slikovne predstave koje su unete u tarot, predstavljaju prilično složen izazov, pa zato moramo prvo zaviriti u njih i odgonetati ih, kako bismo uopšte mogli da steknemo nekakvo upotrebljivo gledište o njihovom značenju u sistemu tarota.
U današnje vreme, posledično, imamo inflaciju raznih tarota. Okultne škole Zapada su, kako od jevrejske kabale, hermetizma, mitologije, astrologije, alhemije, starih grimoara, grčkih magijskih tekstova, pa tako i od tarota, stvorili nešto što sve te pojave možda i nisu, mešajući ih u jedan složeni instrumentarijum čiji je krajnji smisao u suštini zamagljen. Tako su oni od tarota napravili „Knjigu Tota“. Podsetimo se da je Antoine Court de Gébelin (1781) prvi lansirao ideju o Egiptu, tvrdeći da je tarot jedini preostali fragment spaljene biblioteke u Aleksandriji.
Kodifikacija tarota na 22 velike arkane (gotsko-renesansnog porekla), 16 dvorskih karata i 40 malih arkana (arapsko-egipatskog ili persijskog porekla), zgodno je poslužila ciljevima evropskog okultizma XVIII i naročito XIX veka, kako bi bolje izrazila njegove hermetičke i kabalističke doktrine. Još je krajem XIV ili početkom XV veka neko odredio da velike arkane uokviri sa 22 slikovne predstave čime je, namerno ili ne, stvorena zanimljiva podudarnost sa brojem slova hebrejskog alfabeta. Počev od XVIII veka, okultisti su, kojima je uzor bio Tarot de Marseille, povezali njegove arkane sa egipatskom mitologijom i magijom te sa 22 slova hebrejskog alfabeta, da bi u XIX veku, strukturu tarota uvezali sa astrologijom i kabalističkim dijagramom Drveta života (simbolička mapa kosmosa), sačinjenog od deset sefirota, spojenih sa 22 staze, a koje se prostire na četiri kabalistička plana. Potom su se pojavile barem dve okultističke škole tarota koje su različito tumačile vezu između konkretnog hebrejskog slova i velike arkane. U tom smislu je Tarot de Marseille polazni model zaodevanja tarota u ruho nadolazeće plime prosvećenog pseudoegipatskog sinkretističkog i kabalističkog spekulativnog okultizma u Evropi, koji je iz rozenkrojcerskog inkubacijskog perioda u XVII veku, zasjajio punim sjajem tokom iluminatsko-masonskog XVIII, a naročito u masonskom i neorozenkrojcerskom XIX veku, i tako sve do njuejdž današnjice.
Zanimljivo je pitanje zbog čega je upravo Tarot de Marseille, siromašan u stilu i izrazu, polazna tačka svojevrsne okultizacije tarota? Majkl Dumet je u knjizi The Game of Tarot, primetio da ako potražimo simboličke namere onih koji su osmislili prvi tarot špil, u tom pogledu je Tarot de Marseille sumnjiv vodič, jer ne možemo biti sigurni da je njegov obrazac stariji od XVII veka. Povodom toga, smatra se da najstariji danas poznati sačuvani primerak marseljskog tipa potiče od Philippea Vachiera iz Marselja (1639). Dumet izvodi zaključak da ukoliko tragamo za skrivenim smislom tarota onda moramo uzeti u obzir originalnu, ispravnu verziju tarota. Pa ipak, ne možemo se ne zapitati koja bi to verzija mogla biti u pitanju i ima li osnove za takvu pomisao? Majkl Dumet rešenje za taj problem predlaže u redosledu karata i primećuje da redosled primenjen u Tarot de Marseille nije jedini.
Isto tako, imajmo na umu da je Tarot de Marseille bio proizvod drvoreza. Grube linije i primarne boje nisu bile samo estetski izbor, već ograničenje tehnike. Međutim, upravo ta sirovost ga čini Roršahovim testom ezoterije, jer su slike dovoljno neodređene da bi okultisti u njima mogli videti hebrejska slova, egipatske bogove ili alhemijske faze. Tarot de Marseille je bio masovni narodni proizvod (popularni zanat), napravljen za igru i zabavu u radionicama Šampanje i Provanse, a ne elitni ezoterijski priručnik. Upravo je ta pučka neodređenost i jednostavnost privukla francuske okultiste XVIII i XIX veka (Kura de Žebelena, Etelu, Elifasa Levija), jer su u tom prostom drvorezu videli drevnu narodnu šifru koju intelektualci navodno nisu razumeli.
Tokom trajanja čitavog procesa svojevrsne marseljizacije a potom i okultizacije tarota skrajnute su druge varijante tih karata, kao što je recimo Tarocchi di Mantegna iz 1465. godine, a koji izražava jedan zaokružen i u suštini hermetički pogled na svet, čija je namena didaktička i kontemplacijska. Slikovni izrazi tog tarokija, zapravo bakroreza, podeljeni su u pet tematskih celina sa po 10 predstavnika, a to su nebeske sfere, kardinalne vrline, slobodne umetnosti, Apolon sa 9 muza i tipični društveni slojevi tog vremena. To je veoma zanimljivo, ali pošto je ovaj tarot teško uglaviti, kako u pomenuti kabalistički sistem, tako i u kartaroške igre ili gatačke šeme, sasvim je jasno zašto je ispao iz vidokruga. Arkane tarokija, pričaju širu i obuhvatniju priču nego 22 arkane tarota, a tu priču je teže tumačiti spekulativnim, kabalističkim i astrološkim šemama okultizma. Kasnije verzije tarota, dela poznatih imena okultizma, iako sadrže istu osnovu kao Tarot de Marseille i špilovi koji mu prethode, u raznim detaljima odstupaju od tih rešenja. Mnogim autorima očigledno je bilo stalo da u tarot umetnu svoje predstave i principe, naglašavajući aspekte doktrina koje su sami baštinili. To ujedno pruža uvid u učenja okultnih škola kojima su ti autori pripadali te filozofiju koju su zastupali.
Uzevši u obzir rečeno, sklon sam mišljenju da autori okultističkih verzija tarota jednostavno nisu bili upoznati sa originalnim ključevima doktrine na čijim je načelima tarot ustrojen, ili ako jesu, što je manje verovatno, da su ih iz određenih razloga zanemarili. Po mom mišljenju, okultisti modernog doba su tarotu pridodali značenja koja on izvorno nije imao. Nedostatak njihovog znanja o fenomenu koji ih je toliko fascinirao, oni su nadomestili lucidnim i intuitivnim spekulisanjem o očiglednoj simbolici tarotskih slika i to kombinovali sa onim što su znali o značenjima i metafizici slova hebrejskog alfabeta i kabale, kao i sa vlastitim razumevanjem hermetizma, magije, alhemije i astrologije te činjenicama i mitovima mahom egipatske i grčke mitologije. Tako je nastala okultna ideologija tarota, odnosno ideologija čiji je izraz tarot.
Seli Nikols, autorka jungovske orijentacije, istakla je kako je savremenom čoveku, okruženom kulturom u kojoj govor zauzima najvažnije mesto, predstavlja veliku poteškoću da shvati neverbalni, slikovni jezik tarota. Po njenom mišljenju, Tarot de Marseille je uspeo da sačuva opšti ton i stil nekih od najranijih špilova. Takođe, ona naglašava kako nema dokaza da ga je stvorio jedan čovek, kakva je većina savremenih špilova, i ono što je takođe bitno, Tarot de Marseille nema prateći tekst, već predstavlja priču u slikama. Moderni okultni taroti, primećuje Nikols, kao da su osmišljeni da budu ilustracija za neke zamisli izražene rečima, pre nego da su karte prvo nastale, a da je tekst bio njima nadahnut. Posledica toga je da likovi i predmeti predstavljeni na ovim kartama budu više alegorijski po svom karakteru nego simbolični. U tim tarotima slike više ilustruju verbalizovane koncepte nego što ukazuju na osećanja i viđenja koja su potpuno izvan domašaja reči.
Prema učenjima renesansnog humanizma, rani Trionfi (aduti) nisu bili gatačko sredstvo, već hrišćansko-neoplatonska skala vrlina i ljudske sudbine (od Lude do Boga / Svetog Grada). Kada je rani hrišćansko-didaktički kontekst zaboravljen, okultisti su prazninu popunili sintetičkim kabalizmom, pseudo-egiptologijom i astrologijom. Time su tarot pretvorili u Knjigu Tota, tj od narodne igre i vizuelne mnemotehnike napravili su tekstualno-alegorijski manifest sopstvenih tajnih društava.
Vrhunac razvoja okultnog tarota, preko učenja francuske i britanske okultne škole, ovaplotio se u „Tot“ tarot špilu Alistera Krolija i slikarke Fride Haris, kao izraz zaokružene okultne doktrine bazirane na diktatu onostranog, odnosno objavi glasnika Eona Horusa, a što ovom špilu daje dodatnu mističnu dimenziju. Ta mistična dimenzija odnosi se na činjenicu da čitav taj špil predstavlja slikovni izraz magijski nadahnutih stihova i iskaza koje je Alister Kroli pisao bez jasnog razumevanja šta to znači, a što je godinama kasnije razotkrivao. U suštini njegove, bezmalo nove magijske religije Teleme, stoji učenje o smeni eona i shodno tome, smeni magijske i religijske paradigme. Eon Horusa je epoha božanskog Deteta, koje je smenilo epohu Umirućeg i vaskrslog boga. Ta doktrina prikazana je na karti XX koja se u Krolijevom tarotu zove Eon a ne više Sud. Bog Horus smenio je boga Ozirisa na tronu duha vremena, pa shodno tome u novom dobu važe neka druga pravila ovaploćena u „Knjizi zakona“, čije ilustracije zapravo predstavljaju arkane „Tot“ tarota. To je neverovatan razvoj koji je od umetnički oslikanih komada hartije, ili jednostavnih drvoreza, načinio magijski osetljive simbole.
