Tuesday, July 26, 2016

Razum protiv imaginacije

„Moderna zapadna civilizacija u svojoj je sveukupnosti proizvod reformacije – reformacije koja je, lišena religijskog sadržaja, ipak zadržala svoje konvencije i rituale.
Na teorijskom planu, posvemašnja cenzura imaginarnog rezultirala je dolaskom moderne egzaktne nauke i tehnologije. Na praktičnom planu, rezultirala je uspostavom modernih institucija. Na psihološkom planu, rezultirala je svim našim hroničnim neurozama čiji je uzrok posve unilateralna orijentacija kulture reformacije te njeno načelno odbacivanje imaginarnog.“(Joan Kulijanu, Eros i magija u renesansi, Fabula Nova, Zagreb, 2007, str 378/379)
Na osnovu Kulijanovog navoda, između ostalog, možemo zaključiti kako je pretežna civilizacija današnjice, a to je moderna zapadna (koju sam nazvao pseudocivilizacijom), zapravo sekularizovani oblik reformacijskog pokreta, njegovih vrednosti i mentaliteta. Reformacija je njena majka a ne humanizam i renesansa, čije je osnovne pretpostavke ta ista reformacija opovrgla zajedničkim snagama sa tada protivničkom kontrareformacijom, odnosno snagama papskog Rima. Katolici i protestanti su se nenadano našli u prirodnom savezu protiv poslednjih svetlucanja drevnih vremena oličenih u likovima i delima poput Marcilija Ficina, Pika dela Mirandole, Đordana Bruna itd. Kulijano navodi da je reformacijska revolucija duha i običaja dovela do uništenja renesansnih ideala. Renesansni pogled na svet poimao je čitav univerzum kao duhovni organizam gde se dešava stalno kretanje fantazmičkih poruka. Renesansa je baštinila magijski i erotski pogled na svet budući da je, kako Kulijano tvrdi, sam Eros pripada magijskom.
"Kada su religijske vrednosti reformacije izgubile svu svoju delotvornost, njena teorijska i praktična opozicija duhu renesanse dobila je kulturološku i naučnu interpretaciju. No, to je pouka koju je čovečanstvo otada uzimalo za gotovo: imaginarno i stvarno dve su odvojene i različite sfere, magija je oblik apsorpcije u fantaziji kao beg od stvarnosti..." (Eros i magija u renesansi, str 378)
Otud, ukoliko želimo razumeti vreme u kome živimo, moramo uroniti u svet 16. i 17. veka kada su temelji današnjeg sveta postavljani, zatrpavajući i krčeći poslednje ostatke starog sveta sadržanog u načinu mišljenja velikana renesanse. (O tome kako je taj period delovao na jevrejsku sudbinu vidi: Revolucionarne pretpostavke lurijanske kabale). 
Upravo je sudbina Đordana Bruna pokazatelj trijumfa reformacijskog racionalističkog mentaliteta o čemu Kulijano na sledeći način piše:
"Daleko od čoveka budućnosti neshvaćenog u svoje doba, Bruno je bio neshvaćen upravo jer je u svojoj biti pripadao tankoćutnoj prošlosti, previše složenoj za nov, racionalistički duh. Bruno je bio sledbenik onih koji su baštinili najnedostupniju tajnu fantazmičke ere: mnemotehniku i magiju."(Eros i magija u renesansi, str 120)
Đordano Bruno je modernom mentalitetu košer uglavnom zato što ga je mračnjaštvo njegovog vremena spalilo na lomači i zato što je branio Kopernika, povezavši heliocentrizam sa idejom beskraja svemira. Veći deo njegovog dela danas je nerazumljiv i neuklopljiv u mentalne šeme i standarde aktuelnog vladajućeg mišljenja. Magijski pogled na svet danas je neprihvatljiv, a zajedničkim snagama protestantizma i katoličanstva sveden na racionalnost. Puritanizam je mrzeo okultne nauke, alhemiju, astrologiju, jer je njihov duh bio suprotan biblijskom. Protestantski biblijski racionalizam temelj je kasnijeg naučnog racionalizma. Kulijanu, objašnjavajući zašto na primer jedan Isak Njutn nikada nije objavio svoja alhemijska dela iako je većinu svog vremena utrošio na njih, kaže da je psihološka, pa i fizička represija koju je nametnula crkvena reforma, protestantska (kao i katolička reagujući na nju), bila istog opsega poput terora francuske i sovjetske revolucije. Reformacija je prastaru mnemotehniku, odnosno umeće pamćenja, koje je u osnovi magijskog pogleda na svet, povezivala sa katoličanstvom, budući da je mnemotehnika bila zasnovana na stvaranju određenih imaginacijskih slika koje su mahom sledile zodijak. Zato su oni usvojili siromašniji koncept umeća pamćenja bez slika, s obzirom da su na imaginacijske slike gledali kao na fantazmičke idole, odnosno kao na oblik idolopoklonstva, a što je u njihovom suvoparnom tumačenju biblije - zabranjeno. Sve što je stvoreno u mašti, sve što je zamišljeno predstavlja idol - sasvim suprotno Aristotelovom stavu da shvatiti znači posmatrati fantazme. Tom stavu se, zanimljivo, iz oportunih razloga priklonio i Rim, čime je suštinska pobeda u građenju novog sveta, ovog u kome danas živimo, pripala protestantizmu, odnosno Luteru i Kalvinu te svim njihovim kasnijim ideološkim izdancima. Protestantski utilitarizam je pobedio. Pobedila su religijska pravila čiji cilj nije bio u traženju istine o: 
"stvarima i u promišljanjima, nego u dobrima koja njihovo prevođenje donosi civilizaciji, u razumevanju među narodima i olakšavanju međuljudskih odnosa, održavanju mira i napretka. U mnogim je slučajevima nerazboritije kazati stvari po istini, nego onako kako to nalažu okolnosti." (Eros i magija u renesansi, str 123, Kulijanov navod puritanca Smitho-a u Cena de le ceneri)
Stav tako poznat i aktuelan. Reformacija nije donela oslobođenje i uskrsnuće drevne nauke hranjene novim entuzijazmom vanrednog pokoljenja genija, nego novi oblik zatomljenja i gubljenja u specijalnostima. Tako smo došli do jednodimenzionalne racionalnosti (vidi: Vladavina razuma i transhumanizam i Demon racionalizma). Magiju su isprva povezivali sa đavolom, a danas sa ludilom ili iracionalnošću. Ona je izgnana na marginu, ali je opet uspela da dođe u samo središte civilizacijskog kompleksa, ušavši u film, umetnost, pomodarstvo. Svedoci smo velike gladi za okultnim i fantazmičkim.
"Umeće pamćenja je tehnika manipulisanja fantazmama koja počiva na Aristotelovom načelu apsolutnog primata fantazme nad govorom i fantazmičke esencije intelekta.Naime, sve što se vidi, zahvaljujući sebi svojstvenoj odlici slike, lako je zapamtiti, dok apstraktne koncepcije ili lingvističke sekvencije zahtevaju neku fantazmičku podršku koja će potaknuti sećanje."(Eros i magija u renesansi, str 76/77)
Uzmimo na primer široko rasprostranjene i popularne tarot karte koje se tako olako uzimaju kao likovni izraz jednog praznoverja. Šta su to nego kondenzovane šifre u obliku slika, mnemotehnička pomagala, čija je svrha pamćenje sila i odnosa u univerzumu. One su simbolički elementi mapiranja mikrokosmosa i makrokosmosa te veze između njih. Poznavanje tih karata je osnov za veliku i složenu nadgradnju asocijativnih veza i saobraznosti kojim se očitava mehanizam prirode a koji povezuje sve sa svim. Tarot je je jedan zaokruženi fantazmički mehanizam, skup slika koje pokrivaju univerzum. Isto tako i zodijačke slike, slike dekana, slike pojedinačnih stepenova zodijačkog kruga, slike planetarnih bogova, zatim magijske slike kabalističkih sefira itd.
Fantazmičke slike se reflektuju na ogledalu duha, našem unutrašnjem vidu, mentalnom ekranu, nazovimo to kako god. Bez tih slika mi nismo kadri da razumemo. Refleksija je u samoj biti razumevanja. To je u skladu sa kabalističkom idejom sefire Binah, što znači razumevanje, a koja je u vezi sa prirodom Saturna. Binah je veliko majčinsko more odnosno veliko ogledalo na čijoj površini posmatramo odraze stvari. Tako naša duša, koja je gluva i slepa za spoljni svet, posredstvom ogledala duha koje stoji u vezi sa fizičkim čulima, posmatra taj isti spoljni svet, ali ne direktno nego preko fantazmi. Duh stvara fantazme, odnosno "tumači" neposredne svetlosne i druge utiske iz spoljnog sveta, pretvarajući ih u slike koje onda duša unutrašnjim vidom razume posmatrajući ih na ogledalu duha. Fantazmičke slike su jezik duše. Otud, po tradiciji, imaginacija vlada razumom zato što duša vlada duhom, a preko duha vlada i telom, čineći ga živim. Telo prenosi preko čula upijenu svetlost duhu a ovaj tu svetlost uobličava u fantazmičku sliku, što čini osnov percepcije. Zato je načelo vladavine Razuma u neku ruku apsurdno stajalište, nepotpuno te predstavlja izraz istorijske pobede reformacijskog Razuma nad antičkom i renesansnom Imaginacijom. Umesto da teži načelu vladavine Imaginacije, svet je zakoračio u apstraktnu vladavinu Razuma, a što je imalo posledicu zamene fantazmičkih slika čisto racionalnim pojmovima. Slike životinja i ljudi zamenili su pojmovi vrlina i poroka. Imenice i epiteti smenili su vizuelno. Tumačenja su zauzela mesto slikovnim viđenjima, relativizacija je smenila jasnoću. Apstraktna načela lako se gube iz vida budući da nemaju oblik pomoću kojeg bi bila lakše urezana u duh. Slike, jednom kada se dobro urežu, tu ostaju zauvek. Otud onaj utisak da je moderni svet bez duše.